Standart sapma nedir, ne işe yarar?
Standart sapma, verilerin ortalamadan ortalama olarak ne kadar uzaklaştığını gösteren yayılım ölçüsüdür. Küçük standart sapma değerlerin ortalamaya yakın ve tutarlı olduğunu, büyük standart sapma ise verilerin dağınık olduğunu gösterir. Varyans, standart sapmanın karesidir.
- Eğitim: Bir sınıfın notları ortalama 70 ve standart sapma 5 ise öğrenciler birbirine yakın; standart sapma 20 ise başarı çok dağınıktır.
- Finans: Bir yatırımın getirisinin standart sapması, oynaklık (risk) ölçüsü olarak kullanılır.
- Üretim ve kalite kontrol: Ürün ölçülerinin hedeften ne kadar saptığını izlemek için kullanılır.
- Araştırma ve tez: Anket ve deney sonuçları ortalama ± standart sapma biçiminde raporlanır.
Standart sapma nasıl hesaplanır?
Varyans = Σ (xᵢ − ortalama)² ÷ (n − 1) [örneklem] Varyans = Σ (xᵢ − ortalama)² ÷ n [popülasyon] Standart sapma = √Varyans- Verilerin ortalamasını bulun.
- Her değerden ortalamayı çıkarıp farkın karesini alın.
- Kareleri toplayın.
- Örneklemde n − 1'e, popülasyonda n'ye bölün; bu varyanstır.
- Varyansın karekökünü alın; bu standart sapmadır.
Örnek hesaplama
Veri: 2, 4, 4, 4, 5, 5, 7, 9. Ortalama = 40 ÷ 8 = 5.
Farkların kareleri: 9, 1, 1, 1, 0, 0, 4, 16. Toplamı = 32.
- Popülasyon varyansı = 32 ÷ 8 = 4, standart sapma = √4 = 2
- Örneklem varyansı = 32 ÷ 7 ≈ 4,5714, standart sapma ≈ 2,1381
Örneklem mi popülasyon mu?
| Durum | Seçim | Bölen |
|---|---|---|
| Bir sınıfın tamamının notları (yalnızca o sınıf inceleniyor) | Popülasyon | n |
| Türkiye'deki öğrencileri temsil etmek için seçilen 100 öğrenci | Örneklem | n − 1 |
| Anket, deney, rastgele seçilmiş ürün ölçümleri | Örneklem | n − 1 |
| Bir şirketin tüm çalışanlarının maaşı | Popülasyon | n |
Excel'de STDEV.S örneklem, STDEV.P popülasyon standart sapmasını verir; bu araçtaki iki seçenek bunlara karşılık gelir.
Dikkat edilmesi gerekenler
- Standart sapma veriyle aynı birimdedir (TL, cm, puan); varyansın birimi ise karesidir. Yorumlarken standart sapmayı kullanmak daha anlaşılırdır.
- Standart sapma hiçbir zaman negatif olamaz. Tüm değerler aynıysa sıfırdır.
- Farklı ölçekteki verileri karşılaştırırken değişim katsayısına (standart sapma ÷ ortalama) bakmak daha doğrudur.
- Normal dağılımlı verilerde değerlerin yaklaşık %68'i ortalama ± 1 standart sapma, %95'i ± 2 standart sapma aralığındadır.
Standart sapma nasıl yorumlanır?
İki sınıfın matematik ortalaması 70 olsun. A sınıfının standart sapması 5, B sınıfınınki 20 ise A sınıfındaki öğrencilerin çoğu 60–80 aralığındadır; B sınıfında ise 30 alan da 100 alan da vardır. Ortalama aynı olduğu halde iki sınıfın durumu çok farklıdır ve bu farkı yalnızca standart sapma gösterir.
Benzer şekilde iki yatırım aracının yıllık ortalama getirisi aynı olabilir; standart sapması yüksek olan aracın getirisi yıldan yıla çok daha fazla dalgalanır. Kalite kontrolde ise ürün ölçülerinin standart sapması küçüldükçe üretim daha tutarlı hale gelir. Bir değerin ortalamadan kaç standart sapma uzakta olduğunu gösteren z puanı da sık kullanılır: z = (değer − ortalama) ÷ standart sapma. z puanı 2'nin üzerindeki değerler genellikle olağan dışı kabul edilir.
Ortalama, medyan ve modu birlikte görmek için ortalama medyan mod hesaplama, karekök işlemi için karekök hesaplama aracını kullanabilirsiniz.