Ortalama, medyan ve mod nedir, ne işe yarar?
Ortalama, medyan ve mod, bir veri grubunun "merkezini" gösteren üç temel istatistik ölçüsüdür. Üçü de "tipik değer nedir?" sorusuna cevap verir ama farklı yollarla. Bu yüzden hangisinin kullanılacağı verinin yapısına bağlıdır.
- Öğrenciler: Matematik ve istatistik derslerinde, LGS, YKS ve KPSS sorularında en sık karşılaşılan konulardan biridir.
- Öğretmenler: Sınıfın sınav notlarının genel durumunu özetlemek için kullanılır.
- İş hayatı: Ortalama sipariş tutarı, medyan maaş, en çok satılan beden (mod) gibi raporlarda kullanılır.
- Günlük hayat: Aylık ortalama market harcaması, ortalama yakıt tüketimi gibi hesaplarda işe yarar.
Ortalama, medyan ve mod nasıl hesaplanır?
Aritmetik ortalama = Sayıların toplamı ÷ Sayı adediMedyan: Sayılar küçükten büyüğe sıralanır ve tam ortadaki değer alınır. Sayı adedi çiftse ortadaki iki sayının ortalaması medyandır.
Mod: Veri grubunda en çok tekrar eden değerdir. Birden fazla mod olabilir; hiçbir sayı tekrar etmiyorsa mod yoktur.
Açıklık (ranj): En büyük değerden en küçük değerin çıkarılmasıyla bulunur ve verinin ne kadar yayıldığını kabaca gösterir.
Örnek hesaplama
Veri: 2, 4, 4, 4, 5, 5, 7, 9 (8 sayı)
- Toplam = 40, ortalama = 40 ÷ 8 = 5
- Sıralı dizide ortadaki iki sayı 4 ve 5'tir; medyan = (4 + 5) ÷ 2 = 4,5
- 4 sayısı üç kez geçtiği için mod = 4
- Açıklık = 9 − 2 = 7
Hangi ölçü ne zaman kullanılır?
| Ölçü | Güçlü yanı | Zayıf yanı | Uygun olduğu durum |
|---|---|---|---|
| Ortalama | Tüm değerleri hesaba katar | Uç değerlerden çok etkilenir | Sınav notları, ölçümler |
| Medyan | Uç değerlerden etkilenmez | Değerlerin büyüklüğünü dikkate almaz | Maaş, ev fiyatı, gelir |
| Mod | Sözel veride de kullanılabilir | Birden fazla olabilir veya hiç olmayabilir | Beden, renk, en çok tercih |
Dikkat edilmesi gerekenler
- Uç değer (çok büyük veya çok küçük bir sayı) varsa ortalama yanıltıcı olabilir. Örneğin 9 kişi 30.000 TL, 1 kişi 300.000 TL kazanıyorsa ortalama 57.000 TL çıkar; medyan ise 30.000 TL'dir ve durumu daha iyi anlatır.
- Medyanı bulmadan önce sayıları mutlaka sıralayın; en sık yapılan hata sırasız dizide ortadaki sayıyı almaktır.
- Ondalıklı sayıları virgül yerine nokta ile girmeniz gerekebilir; tarayıcınız bunu otomatik düzeltir.
Gerçek hayattan bir örnek: maaşlarda ortalama mı medyan mı?
Bir şirkette 9 çalışanın maaşı 30.000 TL, yöneticinin maaşı 300.000 TL olsun. Aritmetik ortalama (9 × 30.000 + 300.000) ÷ 10 = 57.000 TL çıkar. Oysa çalışanların hiçbiri bu tutarı kazanmaz. Medyan ise 30.000 TL'dir ve "tipik çalışanın" maaşını çok daha doğru anlatır. Bu yüzden resmi istatistiklerde gelir ve konut fiyatı gibi dengesiz dağılan veriler için genellikle medyan tercih edilir.
Tersine, sınav notları gibi birbirine yakın değerlerde ortalama ve medyan neredeyse aynı çıkar; bu durumda tüm değerleri hesaba kattığı için ortalama daha bilgilendiricidir. Mod ise sayısal olmayan verilerde de kullanılabilen tek ölçüdür: bir mağazada en çok satılan ayakkabı numarası ya da bir ankette en çok işaretlenen seçenek mod ile bulunur. Üç ölçüyü birlikte incelemek, verinin simetrik mi yoksa bir tarafa çarpık mı olduğunu da gösterir: ortalama medyandan belirgin biçimde büyükse veride yukarı yönlü uç değerler vardır.
Veri grubunun ortalamadan ne kadar saptığını görmek için standart sapma hesaplama aracını kullanabilirsiniz. Vize-final gibi farklı ağırlıklı notların ortalaması için not ortalaması hesaplama sayfasına bakın.