Olasılık nedir, ne işe yarar?
Olasılık, bir olayın gerçekleşme ihtimalini 0 ile 1 (veya %0 ile %100) arasında bir sayıyla ifade eder. 0 olayın imkânsız, 1 kesin olduğu anlamına gelir. Bu araç üç yaygın olasılık sorusunu çözer: basit olasılık, iki bağımsız olayın birleşimi ve tekrarlanan denemelerde "en az bir kez" olasılığı.
- Öğrenciler: Zar, para, torba ve kart sorularında sonuçları kontrol etmek (LGS, TYT, AYT).
- Oyun ve şans: Bir oyunda belirli bir sonucun kaç denemede çıkabileceğini anlamak.
- İş ve risk: İki bağımsız arızanın aynı anda olma ihtimali, kalite kontrolde hatalı ürün olasılığı.
- Günlük kararlar: "Yağmur ihtimali iki gün de %30 ise en az bir gün yağar mı?" gibi sorular.
Olasılık nasıl hesaplanır?
P(A) = Olumlu durum sayısı ÷ Tüm durum sayısı Bağımsız olaylar: P(A ve B) = P(A) × P(B) · P(A veya B) = P(A) + P(B) − P(A) × P(B) n denemede en az bir kez = 1 − (1 − p)ⁿÖrnek hesaplamalar
- Basit: Bir zar atıldığında 6 gelme olasılığı 1 ÷ 6 ≈ %16,6667.
- Bağımsız olaylar: İki gün için yağmur ihtimali %50 ve %40 ise iki gün de yağma olasılığı 0,5 × 0,4 = %20, en az bir gün yağma olasılığı 0,5 + 0,4 − 0,2 = %70.
- En az bir kez: Yazı-tura 3 kez atılırsa en az bir kez yazı gelme olasılığı 1 − 0,5³ = 1 − 0,125 = %87,5.
Sık karşılaşılan olasılıklar
| Olay | Olasılık |
|---|---|
| Yazı-turada yazı gelmesi | 1/2 = %50 |
| Zarda belirli bir sayı | 1/6 ≈ %16,67 |
| İki zarın toplamının 7 olması | 6/36 ≈ %16,67 |
| İki zarda çift (aynı sayı) gelmesi | 6/36 ≈ %16,67 |
| 52'lik desteden as çekmek | 4/52 ≈ %7,69 |
| 52'lik desteden kupa çekmek | 13/52 = %25 |
Dikkat edilmesi gerekenler
- Bağımsız olay formülleri yalnızca olaylar birbirini etkilemiyorsa geçerlidir. Torbadan geri koymadan top çekmek gibi durumlarda olasılıklar her çekilişte değişir.
- "En az bir kez" sorularında olasılıkları toplamak yanlıştır: 6 kez zar atınca 6 gelme olasılığı %100 değil, 1 − (5/6)⁶ ≈ %66,5'tir.
- Geçmiş sonuçlar bağımsız denemelerin geleceğini etkilemez. Art arda 5 kez tura gelmesi bir sonraki atışta yazı gelme olasılığını artırmaz (kumarbaz yanılgısı).
- Olasılık uzun vadeli bir ortalamayı anlatır; tek bir denemenin sonucunu garanti etmez.
Tümleyen olasılık neden bu kadar kullanışlı?
Bir olayın olma olasılığı ile olmama olasılığının toplamı her zaman 1'dir: P(olmaması) = 1 − P(A). "En az bir kez" sorularında doğrudan hesap çok uzun olabileceği için önce "hiç olmama" olasılığı bulunur ve 1'den çıkarılır. Örneğin bir öğrencinin her soruyu tahminle doğru yapma olasılığı 1/5 ise 5 soruda hiç doğru yapamama olasılığı (4/5)⁵ ≈ 0,328'dir; en az bir doğru yapma olasılığı ise yaklaşık %67,2'dir.
Aynı mantık doğum günü probleminde de kullanılır: 23 kişilik bir grupta en az iki kişinin aynı gün doğmuş olma olasılığı %50'yi geçer. Sezgiye aykırı görünen bu sonuç, olasılığın neden dikkatli hesaplanması gerektiğini gösteren güzel bir örnektir.
Sıralama ve seçim sayısı (kaç farklı durum olduğu) için permütasyon kombinasyon hesaplama, büyük sayılarda faktöriyel için faktöriyel hesaplama, sonuçları yüzdeye çevirmek için yüzde hesaplama aracını kullanabilirsiniz.