Faktöriyel nedir, ne işe yarar?
Bir n doğal sayısının faktöriyeli, 1'den n'ye kadar tüm pozitif tam sayıların çarpımıdır ve n! şeklinde gösterilir ("n faktöriyel" diye okunur). Faktöriyel, sayma ve olasılık problemlerinin temel taşıdır: n farklı nesnenin kaç farklı şekilde sıralanabileceği tam olarak n! ile bulunur.
- Permütasyon ve kombinasyon: "8 kişi bir sıraya kaç farklı şekilde dizilir?" sorusunun cevabı 8! = 40.320'dir.
- Olasılık: Kart destesi, piyango ve şifre gibi problemlerde olası durum sayısını bulmak için
- Okul ve sınav soruları: TYT-AYT ve LGS'de sondaki sıfır sayısı, basamak sayısı gibi soru tipleri sık çıkar.
- İleri matematik: Taylor serileri, binom açılımı ve istatistik dağılımlarında
Faktöriyel nasıl hesaplanır?
n! = n × (n − 1) × (n − 2) × … × 2 × 1 0! = 1 | n! = n × (n − 1)!0! tanım gereği 1'dir; bu, boş bir kümenin tek bir şekilde (hiç dizmeden) sıralanabilmesine karşılık gelir. Faktöriyel yalnızca 0 ve pozitif tam sayılar için tanımlıdır; negatif ve ondalıklı sayıların klasik faktöriyeli yoktur.
Örnek hesaplama
10! şöyle bulunur:
- 10 × 9 × 8 × 7 × 6 × 5 × 4 × 3 × 2 × 1 = 3.628.800
- Basamak sayısı: 7
- Sondaki sıfır sayısı: 2
Sondaki sıfır sayısı nasıl bulunur?
Sondaki her sıfır bir 10 = 2 × 5 çarpanından gelir. Çarpımda 2'ler her zaman 5'lerden fazla olduğu için 5 çarpanlarını saymak yeterlidir:
Sıfır sayısı = ⌊n/5⌋ + ⌊n/25⌋ + ⌊n/125⌋ + …Örneğin 100! için 20 + 4 = 24 sıfır vardır.
Faktöriyel tablosu
| n | n! |
|---|---|
| 0 | 1 |
| 1 | 1 |
| 3 | 6 |
| 5 | 120 |
| 6 | 720 |
| 7 | 5.040 |
| 8 | 40.320 |
| 10 | 3.628.800 |
| 12 | 479.001.600 |
| 20 | 2.432.902.008.176.640.000 |
Sık yapılan hatalar
- 0! = 0 sanmak: 0! her zaman 1'dir.
- (a + b)! = a! + b! sanmak: Faktöriyel toplama üzerine dağılmaz; 2! + 3! = 8, oysa 5! = 120'dir.
- Hesap makinesi taşması: 13! ve sonrası çoğu hesap makinesinde yuvarlanır, 171! ise çoğunlukla "hata" verir. Bu araç büyük sayıları tam olarak hesaplar.
Faktöriyel ne kadar hızlı büyür?
Faktöriyel, üslü sayılardan bile hızlı büyüyen bir fonksiyondur. 10! yaklaşık 3,6 milyon iken 20! yaklaşık 2,4 kentilyona (2,4 × 10¹⁸) ulaşır. 52! ise yaklaşık 8 × 10⁶⁷'dir. Bu, iyi karıştırılmış bir iskambil destesindeki kart sırasının büyük olasılıkla tarihte daha önce hiç oluşmamış olduğu anlamına gelir.
Faktöriyelin kullanıldığı alanlar
- Sıralama problemleri: n farklı nesne n! farklı şekilde sıralanır. 6 kitap bir rafa 6! = 720 farklı şekilde dizilebilir.
- Permütasyon ve kombinasyon: P(n, r) = n! ÷ (n − r)! ve C(n, r) = n! ÷ (r! × (n − r)!) formüllerinin temelinde faktöriyel vardır.
- Olasılık ve istatistik: Binom ve Poisson dağılımlarının formüllerinde faktöriyel yer alır.
- Seri açılımları: e sayısı 1 + 1/1! + 1/2! + 1/3! + … toplamıyla hesaplanır; sinüs ve kosinüs fonksiyonlarının seri açılımları da faktöriyel içerir.
Büyük faktöriyellerde sadeleştirme
Faktöriyel içeren bölmelerde sayıları tek tek hesaplamak gerekmez. Örneğin 10! ÷ 8! = 10 × 9 × 8! ÷ 8! = 90 olur. Sınavlarda büyük faktöriyelleri ortak çarpan olarak ayırmak, işlemi saniyeler içinde bitirmeyi sağlar. Aynı yöntem kombinasyon hesaplarında da kullanılır: C(100, 2) = 100 × 99 ÷ 2 = 4.950.
Sıralama ve seçme problemleri için permütasyon kombinasyon hesaplama, büyük kuvvetler için üslü sayı hesaplama aracını kullanabilirsiniz.