Geometrik dizi nedir, ne işe yarar?
Her terimin bir öncekinin sabit bir sayıyla çarpılmasıyla elde edildiği dizilere geometrik dizi denir. Bu sabit sayıya ortak çarpan veya ortak oran (r) adı verilir. 2, 6, 18, 54, … dizisinde her terim bir öncekinin 3 katıdır, yani r = 3'tür.
Geometrik diziler lise matematiğinde ve TYT-AYT'de sık çıkan bir konudur. Gerçek hayatta da yüzdeyle büyüyen ya da küçülen her şey geometrik dizidir:
- Faiz ve yatırım: Yıllık %40 bileşik faizle büyüyen paranın her yıl sonundaki değeri, ortak çarpanı 1,40 olan bir geometrik dizidir.
- Nüfus ve bakteri artışı: Her saat ikiye katlanan bir bakteri kolonisi r = 2 olan bir dizidir.
- Değer kaybı: Her yıl %15 değer kaybeden bir aracın fiyatı r = 0,85 olan azalan bir dizidir.
- Zincirleme mesajlar: Her kişinin mesajı 3 kişiye ilettiği bir zincirde kaç kişiye ulaşıldığı.
Geometrik dizi nasıl hesaplanır?
n. terim: aₙ = a₁ × rⁿ⁻¹ İlk n terimin toplamı: Sₙ = a₁ × (rⁿ − 1) ÷ (r − 1) (r ≠ 1) Sonsuz toplam: S = a₁ ÷ (1 − r) (yalnızca −1 < r < 1)Ortak çarpan 1 ise dizinin bütün terimleri eşittir ve toplam a₁ × n olur.
Örnek hesaplama
İlk terimi 2, ortak çarpanı 3 olan dizinin 8. terimi ve ilk 8 teriminin toplamı:
- 8. terim: a₈ = 2 × 3⁷ = 2 × 2.187 = 4.374
- Toplam: S₈ = 2 × (3⁸ − 1) ÷ (3 − 1) = 2 × 6.560 ÷ 2 = 6.560
- Dizinin ilk terimleri: 2, 6, 18, 54, 162, 486, …
Sonsuz toplam örneği: 1 + 1/2 + 1/4 + 1/8 + … dizisinde a₁ = 1 ve r = 0,5'tir. Toplam 1 ÷ (1 − 0,5) = 2'ye yaklaşır ama hiçbir zaman geçmez.
Aritmetik ve geometrik dizi karşılaştırması
| Aritmetik dizi | Geometrik dizi | |
|---|---|---|
| İlerleme | Sabit sayı eklenir | Sabit sayıyla çarpılır |
| Örnek | 3, 7, 11, 15 | 2, 6, 18, 54 |
| n. terim | a₁ + (n − 1) × r | a₁ × rⁿ⁻¹ |
| Büyüme hızı | Doğrusal | Üstel (çok hızlı) |
Sık yapılan hatalar
- Üsse n yazmak: n. terimde ortak çarpanın üssü n değil, n − 1'dir. İlk terimde çarpan hiç uygulanmaz.
- Sonsuz toplamı her dizide kullanmak: |r| ≥ 1 ise terimler küçülmez ve sonsuz toplam yoktur.
- Negatif çarpanı unutmak: r = −2 olan dizide terimler işaret değiştirir: 1, −2, 4, −8, …
Sabit farkla ilerleyen diziler için aritmetik dizi hesaplama, büyük üslü sayılar için üslü sayı hesaplama ve paranın bileşik büyümesi için bileşik faiz hesaplama aracını kullanabilirsiniz.