Aritmetik dizi nedir, ne işe yarar?
Ardışık terimleri arasındaki fark hep aynı olan sayı dizilerine aritmetik dizi denir. Bu sabit farka ortak fark (r) adı verilir. 3, 7, 11, 15, … dizisinde her terim bir öncekinden 4 fazladır, yani r = 4'tür.
Aritmetik diziler lise matematiğinin temel konularından biridir ve TYT-AYT sorularında sık çıkar. Ama yalnızca sınav konusu değildir; düzenli artan ya da azalan her durum bir aritmetik dizidir:
- Birikim planı: Kumbaraya ilk ay 100 TL atıp her ay 50 TL artırırsanız 12. ayda kaç lira attığınızı ve toplam birikiminizi bulursunuz.
- Kademeli ödeme: Her yıl sabit miktarda artan kira veya maaş basamaklarını hesaplamak.
- Tiyatro ve stadyum koltukları: Her sırada bir öncekinden 2 koltuk fazla olan salonun toplam kapasitesi.
- Antrenman programı: Her gün 5 şınav artırarak 30 günde toplam kaç şınav çekileceği.
Aritmetik dizi nasıl hesaplanır?
Bir aritmetik diziyi tanımlamak için iki bilgi yeter: ilk terim (a₁) ve ortak fark (r). Gerisi şu formüllerle bulunur:
n. terim: aₙ = a₁ + (n − 1) × r İlk n terimin toplamı: Sₙ = n × (a₁ + aₙ) ÷ 2Burada n terimin sırasıdır. Toplam formülü, dizinin baştan ve sondan eşit uzaklıktaki terimlerinin toplamının hep aynı olmasına dayanır. Toplamı, ilk terim ve fark cinsinden de yazabilirsiniz: Sₙ = n × [2a₁ + (n − 1) × r] ÷ 2.
Örnek hesaplama
İlk terimi 3, ortak farkı 4 olan dizinin 10. terimi ve ilk 10 teriminin toplamı:
- 10. terim: a₁₀ = 3 + (10 − 1) × 4 = 3 + 36 = 39
- Toplam: S₁₀ = 10 × (3 + 39) ÷ 2 = 210
- Genel terim: aₙ = 4n − 1. Bu ifade, n yerine herhangi bir sıra numarası koyarak terimi doğrudan bulmanızı sağlar.
Gauss'un ünlü toplamı
Matematikçi Carl Friedrich Gauss'un çocukken 1'den 100'e kadar sayıları saniyeler içinde topladığı anlatılır. Yöntem basittir: 1 + 100, 2 + 99, 3 + 98 … her çift 101 eder ve 50 çift vardır. Sonuç 50 × 101 = 5.050'dir. Bu, Sₙ formülünün ta kendisidir.
Sık kullanılan toplamlar
| Toplam | Formül | Örnek |
|---|---|---|
| 1 + 2 + … + n | n(n + 1) ÷ 2 | n = 100 için 5.050 |
| 2 + 4 + … + 2n (çift sayılar) | n(n + 1) | n = 50 için 2.550 |
| 1 + 3 + … + (2n − 1) (tek sayılar) | n² | n = 50 için 2.500 |
Sık yapılan hatalar
- (n − 1) yerine n kullanmak: İlk terimden n. terime gitmek için ortak fark n − 1 kez eklenir. 10. terimde fark 9 kez eklenir, 10 kez değil.
- Terim sayısını yanlış saymak: 5'ten 50'ye 5'er artan dizide terim sayısı (50 − 5) ÷ 5 + 1 = 10'dur.
- Azalan dizide işareti unutmak: 20, 17, 14 … dizisinde ortak fark −3'tür.
Terimleri sabit bir sayıyla çarpılarak büyüyen diziler için geometrik dizi hesaplama, faizin faiz kazandığı birikimler için bileşik faiz hesaplama aracını kullanabilirsiniz. İkinci dereceden ifadelerle karşılaşırsanız ikinci dereceden denklem çözme aracı işinize yarar.